ناتوانی مصطفی طباطبایی در فهم حدیث لا جبر و لا تفویض

به نام خدا

نقد خطبه ها و سخنرانی ها (1)

کژفهمی مصطفی حسینی طباطبایی از روایت " لاجبر و لا تفویض "

مصطفی حسینی طباطبایی در خطبه اول نماز جمعه خویش به تاریخ پنجم آذرماه 1395 شمسی به مبحث جبر و اختیار وارد شده و با بضاعت علمی اندکی که در این مقوله ها دارد تلاش می کند سخن وارث علم نبوی و مبین حکمتهای قرآنی امام به حق ناطق جعفر بن محمد الصادق را نقد و طرح نموده و بیان مضحکی را جایگزین کند.

جانشین رسول خاتم و ششمین ستاره فروزان ولایت در معضله اختیار بشر و سلطنت فراگیر الهی فرموده اند : لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین .

اما مصطفی طباطبایی می گوید هم جبر و هم تفویض . ایشان که وظیفه شرعی خود را در تخطئه روایات شیعه تشخیص داده دائما تلاش می کند تا به هر طریقی تقدس و عظمت امامان شیعه را در نزد مریدان خویش کاهش دهد و خود را به عنوان اندیشمندی بی رقیب مطرح سازد . این خودباختگی بی جا و تکبر علمی، کار را بدانجا رسانده که بدون تعمق در کلام امیران سخن و در مقابل مخاطبانی از عوام کم دانش و در میدانی خالی ترکتازی می کند . وی فراموش کرده که امیرمومنان علی ع در نهج البلاغه فرموده اند لایقاس بآل محمد احد من هذه الامه .

به قطعاتی از افاضات ایشان توجه کنید :

" شما شنیدهاید که میگویند لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْن ، من میگویم همجبر است و هم تفویض است نه لا جبر و لا تفویض . خیلی از موارد جبر است مثلاً رنگ چشمهای شما به خواسته شما نیست خداوند خواسته و این مطلب بر طبق قوانین خداست ... بعضی از امور را هم خدا به انسان عقل و شعور و اراده داده ارادی است... پس هم جبر است و هم تفویض نه لا جبر و لا تفویض...

یک جمله را درست کردند و آن را منسوب به حضرت صادق ع کردند که به مردم این را فرموده باشند... خداوند در خیلی از مسائل به ما گفته که شما اختیار دارید فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُر هر کسی که میخواهد ایمان بیاورد و هر کس نمیخواهد کفر و خیلی از جاها هم گفته مشیت خدا غالب است و خدا اینطوری خواسته است خدا این چنین اراده کرده تمام شد و رفت "

دقت می فرمایید که آقای مصطفی طباطبایی در عرض چند ثانیه یکی از غوامض معرفتی دانشمندان مسلمان را حل و فصل نموده و حکم به اختتام آن دادند !! گویا دیگر متفکرین مسلمان رنگ چشم و گردش خون را در اختیار انسان دانسته و یا ایمان و کفر را خارج از اراده و اختیار بشر تصور کرده بودند .

مصطفی طباطبایی اساسا ریشه مشکل را نفهمیده و بالطبع کلام صادق آل محمد ص را نیز درک نکرده است .

اصل بحث در افعال اختیاری بشر است به این معنا که آیا در این افعال تفویض وجود دارد یا خیر ؟ . به عبارت دیگر بحث در موارد خارج از اختیار انسان نیست ، سخن از افعال خدا نیست بلکه سخن در همین کارهایی است که بشر به اراده و خواست خویش انجام می دهد .

برخی از فلاسفه می گویند اگر بشر در افعالش مختار باشد سلطنت خدا محدود می گردد و لذا به سوی توحید افعالی و نظریه " جبر " رفته اند . این نظر به بیان ائمه اطهار ع مردود و ناقض عدل الهی است . برخی از متکلمین مسلمان به نام اشاعره نیز در حقیقت همان راه را طی کرده و با نظریه " کسب " عملا جبر در افعال انسان را پذیرفته اند.

اما معتزلی ها قائل به تفویض شده و می گویند انسان در افعال اختیاری اش وانهاده شده و کاملا آزاد است . ائمه شیعه ع با این نظر نیز مخالفت کرده و بیان کرده اند چنین دیدگاهی مستلزم شرک است . خدا هیچگاه از عزت و سلطنت خویش منعزل نمی گردد و کسی نمی تواند در عرض خدا صاحب قدرت و اقتدار باشد . خدا قدرت و اختیار را به گونه ای به انسان نداده که وی تشریعا و تکوینا رها شده باشد.

روایات شیعه در تبیین " امر بین الامرین " نکاتی را متذکر شده اند :

مثلا در حدیث زیر

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَالَ مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ رَأَيْتَهُ عَلَى مَعْصِيَةٍ فَنَهَيْتَهُ فَلَمْ يَنْتَهِ فَتَرَكْتَهُ فَفَعَلَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ فَلَيْسَ حَيْثُ لَمْ يَقْبَلْ مِنْكَ فَتَرَكْتَهُ أَنْتَ الَّذِي أَمَرْتَهُ بِالْمَعْصِيَة

امام همام جعفر بن محمد علیهما السلام تفویض تشریعی را متذکر شده و می فرمایند خدا در همه افعال ما امر و نهی دارد و ما را تشریعا به خودمان واننهاده و مهمل رها نکرده است .

و یا در روایتی دیگر

دخل يزيد بن معاوية الشامي على الرضا ع بمرو و سأل عن قول الصادق ع لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين فقال ع من زعم أن الله فعل أفعالنا ثم يعذبنا عليها فقد قال بالجبر و من زعم أن الله فوض أمر الخلق و الرزق إلى حججه فقد قال بالتفويض و القائل بالجبر كافر و القائل بالتفويض مشرك قال فما أمر بين أمرين فقال ع وجود السبيل إلى إتيان ما نهوا عنه قال فهل لله إرادة و مشية في ذلك فقال أما الطاعات فإرادة الله و مشيته فيها الأمر بها و الرضا بها و المعاونة عليها و إرادته و مشيته في المعاصي النهي عنها و السخط لها و العقوبة عليها و الخذلان بها...

به اراده و مشیت تشریعی خدا در افعال اختیاری ما اشاره شده و نفی تفویض گردیده است.

یا در حدیث زیر

... فَقَالَ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِيضُ يَقُولُ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع عِنْدَ مَا سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ قِيلَ فَمَا ذَا يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ صِحَّةُ الْعَقْلِ وَ تَخْلِيَةُ السَّرْبِ وَ الْمُهْلَةُ فِي الْوَقْتِ وَ الزَّادُ قَبْلَ الرَّاحِلَةِ وَ السَّبَبُ الْمُهَيِّجُ لِلْفَاعِلِ عَلَى فِعْلِهِ فَهَذِهِ خَمْسَةُ أَشْيَاءَ فَإِذَا نَقَصَ الْعَبْدُ مِنْهَا خَلَّةً كَانَ الْعَمَلُ عَنْهُ مُطْرَحاً بِحَسَبِهِ وَ أَنَا أَضْرِبُ لِكُلِّ بَابٍ مِنْ هَذِهِ الْأَبْوَابِ الثَّلَاثَةِ وَ هِيَ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِيضُ وَ الْمَنْزِلَةُ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ مَثَلًا يُقَرِّبُ الْمَعْنَى لِلطَّالِبِ وَ يُسَهِّلُ لَهُ الْبَحْثَ مِنْ شَرْحِهِ وَ يَشْهَدُ بِهِ الْقُرْآنُ بِمُحْكَمِ آيَاتِهِ وَ يُحَقِّقُ تَصْدِيقَهُ عِنْدَ ذَوِي الْأَلْبَابِ وَ بِاللَّهِ الْعِصْمَةُ وَ التَّوْفِيقُ ثُمَّ قَالَ ع فَأَمَّا الْجَبْر...

به مقدرات الهی تذکر می دهند که فقدان هر کدام از آنها مانع از صدور مختارانه فعل از سوی ما می گردد . انسان بالله مالک استطاعتی است که خدا به او تملیک کرده و لذا فعل را مختارانه و نه حتی به شراکت با خدا ، انجام می دهد اما آن به آن ، قبل و حین انجام فعل ، به او تملیک می گردد و مستطیع بر انجام فعل می شود و این همان امر بین الامرین است .

حداقل پانزده روایت در موضوع " لا جبر و لا تفویض " داریم که صدور چنین کلامی را از امامان معصوم ع قطعی می کند . طالبین می توانند به کتاب شریف کافی جلد 1 و کتاب احتجاج طبرسی رجوع کنند.

ضمنا یادآور می شویم " امر بین الامرین " یعنی مسئله اختیار بشر امری است که مبائن با جبر و تفویض می باشد و هیچگونه توافقی با جبر و تفویض ندارد . با دقت در روایت زیر این معنا مستفاد می گردد :

وَ فِي غَيْرِ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ يَقُولُ- إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ فَنَهَاهُمْ عَنِ الْإِسْرَافِ وَ نَهَاهُمْ عَنِ التَّقْتِيرِ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْن ....

والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

برچسبها: مصطفی حسینی طباطبایی, قرآنیان, معنای تفویض, امر بین الامرین, اشاعره و معتزله